Hồi ức về “Napalm Girl” 40 năm sau chiến tranh Việt Nam

Bài này được dịch cách đây 2 năm, dịp 40 năm sau ngày kết thúc chiến tranh Việt Nam. Một câu chuyện đầy đủ cả trước và sau về tấm ảnh huyền thoại “Napalm girl”. Tôi đã đọc và xin phép Mark, tác giả bài viết để dịch và đăng lại cũng như xin một cuộc hẹn với chính Nick Ut về sau tại một sự kiện của AP…

“Chúng tôi chụp ảnh mỗi ngày.” Ông bạn tốt và cũng là đồng nghiệp – nhiếp ảnh gia Nick Ut nhớ lại khi lái xe trên Quốc Lộ 1 tới Trảng Bàng, ngôi làng nơi năm xưa ông đã từng khi lại khoảnh khắc khủng khiếp của chiến tranh Việt Nam với bức ảnh đoạt giải Pulitzer sau đó – với hình ảnh một bé gái đang chạy khỏi ngôi làng sau khi bị đốt chảy bởi bom napalm của không quân miền Nam Việt Nam thả xuống.

Giờ đây, 40 năm sau ngày giải phóng và thống nhất đất nước, Nick và tôi lại cùng nhau du lịch lần thứ ba, xuyên Việt và nước láng giềng Campuchia. Tám ngày chúng tôi xuôi theo dòng sông Mekong đang mùa nước trong trên một du thuyền lộng lẫy có tên River Orchid, đem đến cơ hội để khám phá hệ thống sông ngòi quan trọng nhất khu vực Đông Nam Á và thảo luận về cuộc hành trình từ chiến tranh đến Hollywood của Nick, nơi mà ông tiếp tục là phóng viên ảnh cho Associated Press (AP).

Sinh ra tại Long An vào năm 1951 với tên khai sinh là Huynh Cong Ut. Nick mất người anh trai, Huynh Thanh My, một người vui vẻ, hòa nhã, dừng sự nghiệp điện ảnh của mình, lao vào chiến trường để làm phóng viên ảnh cho AP, tháng 10 năm 1965 súng đạn vô tình đã cướp đi sinh mạng anh. Với sự giúp đỡ của chị dâu, Nick cũng có được một công việc  tại phòng tối của AP năm sau đó, và sự nghiệp của anh bắt đầu.

Tình cảm của Nick đối với Việt Nam rất sâu sắc. Anh đã ghi lại những khoảnh khắc khủng khiếp của cuộc chiến hơn 40 năm trước và nhìn nó phát triển thành một đất nước năng động từ đống tro tàn. Nhưng anh sẽ không bao giờ quên được khoảnh khắc diễn ra vào ngày 8 tháng Sáu, 1972, mà anh sẽ kể lại khi xuôi dòng Mekong trên thuyền và trên chuyến đi của chúng tôi theo Quốc lộ 1.

Đó là một ngày buồn tại Trảng Bàng. Thời điểm đó, không có nhiều ngày vui, ít nhất là trong lúc chiến tranh. Quốc lộ 1 lúc đó, và cũng là nó bây giờ là con đường sống còn nối Sài Gòn và Campuchia. Con đường quan trọng này vẫn là điểm nóng đẫm máu trong cuộc chiến, nhưng trong cái ngày đặc biệt khủng khiếp đó, ngày 8 tháng Sáu năm 197, nó là khung cảnh của một trong những ngày bi thảm nhất của cuộc chiến từng được ghi lại bằng hình ảnh.  Đoạn phim sau đó được công bố về sự kiện là những phóng viên và người quay phim, nhưng Nick chính là người đã ghi lại khoảnh khắc mà Henri Cartier-Bresson, phóng viên ảnh nổi tiếng người Pháp gọi là “Khoảnh khắc quyết định.” Trong một khoảnh khắc, cuộc sống có thể kết thúc với một số người và cũng có thể thay đổi với một số khác, những người dân của một ngôi làng nhỏ tại Trảng Bàng. Cô gái chín tuổi với cái tên – Phan Thị Kim Phúc trở thành chứng nhân của tất cả những điều sai trái của chiến tranh.

vietnam-nick-ut-40th-anniversary-napalm-02

Hồ Văn Bốn và Hồ Thị Tình năm 2014, em họ của Kim Phúc, người xuất hiện bên phải trong bức ảnh “Napalm Girl” nổi tiếng. Ảnh: Mark Edward Harris

Mark Edward Harris: Hãy quay lại buổi sáng ngày 8 tháng Sáu năm 1972

Nick Ut: Tôi rời Sài Gòn vào khoảng 7 giờ sáng bằng xe hơi và tới vùng ven Trảng Bàng vào khoảng 7 giờ 30. Trong suốt chiến tranh, tôi thường đi đi lại lại trên Quốc lộ 1. Lúc đó thì chưa có đèn giao thông đâu. Chuyến đi khá nguy hiểm. Quân Bắc Việt ẩn nấp mọi nơi. Sau khi quân đội Mỹ và Nam Việt bắn một vài người lính, vứt xác bên đường để cảnh báo không được hỗ trợ hoặc gia nhập Việt Cộng.  Một vài người khi đó còn khá trẻ – 15 tuổi

Hôm đó là ngày thứ hai của một trận chiến ác liệt quanh Trảng Bàng. Khi tới đây, tôi thấy hàng ngàn người dân đang chạy dọc đường. Tôi là phóng viên ảnh AP khi đó và cũng có khá nhiều người của các hãng thông tấn và tin tức khác như ABC News, CBS, BBC,… Khoảng hơn 10 người đang có mặt tại đấy lúc đó.

Vào buổi sáng, cuộc chiến đang diễn ra quyết liệt trong làng, bom đã rơi, một vài phóng viên rời đi trước khi thả bom napalm vì nghĩ rằng họ đã có đủ tư liệu. Bom napalm được thả vào khoảng 12h30.

Anh đã mang theo đồ nghề gì hôm đó thế?

Tôi có 4 máy: 2 Nikon và 2 Leica, các loại len 24mm, 35mm, 50mm, 105mm, 200mm và 300mm. Bốn mươi năm trước, bạn cần mang theo thật nhiều lens. Không như bây giờ khi chúng ta có những loại mới, với khả năng điều chỉnh nhanh và sắc nét hơn nhiều. Tôi có khoảng 40 cuộn film Tri-X và vài cuộn phim màu âm bản, và một vài loại khác nữa.

Lần đầu khi thấy bom napalm nổ, tôi không nghĩ là có bất kỳ người dân nào trong làng. Bốn quả bom napalm đã thả xuống. Trong 2 ngày trước, hàng ngàn người dân đã phải chạy khỏi làng. Sau đó tôi thấy người chạy ra từ đám khói lửa. Tôi lấy máy Nikon với lens 300mm và bắt đầu chụp. Và khi họ đến gần, tôi chuyển sang Leica. Đầu tiên là một bà già đang bế một em bé thiệt mạng ngay trước ống kính của tôi. Sau đó tôi thấy từ cửa ngắm của máy Leica một em bé không một mảnh vải đang chạy. Tôi nghĩ “Lạy chúa, cái gì đang xảy ra vậy? con bé không có quần áo” Sau đó tôi tiếp tục chụp với chiếc Leica M2 của mình và lens 35mm.f2. Cái máy đó bây giờ đang nằm trong viện bảo tàng báo chí tại Washington.

Tôi dùng gần hết một cuộn Tri-x để chụp cho đến khi tôi thấy da của cô ấy bắt đầu bong ra, tôi dừng lại. Tôi không muốn cô bé chết. Tôi muốn giúp cô bé. Tôi đặt máy xuống đường. Chúng tôi dội nước lên người cô ấy. Tên cô bé là Kim Phúc. Cô bé vẫn gào lên “nóng quá”. Tất cả chúng tôi đều cảm thấy kinh hoàng.

Chú của cô bé hỏi nhờ chúng tôi đưa tất cả lũ trẻ đến bệnh viện. Tôi biết là cô bé có thể chết nếu tôi không giúp. Tôi trả lời lập tức “Được”. Kim tiếp tục gào lên, toàn thân cô bị đốt cháy nặng nề. Cô bé khóc hết nước mắt. Tôi còn lo rằng cô bé có thể chết đột ngột trên xe. Chúng tôi tới bệnh viện ở Củ Chi, không ai muốn giúp vì còn cả tá lính và dân chúng bị thương ở đây. Bệnh viện địa phương quá nhỏ. Họ hỏi tôi, “Anh có thể đưa đám trẻ này tới bệnh viện ở Sài Gòn không?” Tôi trả lời “Không, con bé có thể chết bất kỳ lúc nào ngay tại đây”. Tôi cho họ xem thẻ phóng viên AP và bảo “Nếu bất kỳ đứa nào chết thì các người sẽ gặp rắc rối đấy”. Sau đó họ đưa Kim Phúc vào trong trước vì cô ấy bị thương rất nặng. Sau đó tôi trở ra để rửa ảnh tại văn phòng AP ở Sài Gòn.

vietnam-nick-ut-40th-anniversary-napalm-01

Kim Phúc và Nick Ut tại Orange Country. Ảnh: Mark Edward Harris

Anh đã tự xử lý film hay là có kỹ thuật viên ở đó?

Tôi và người giỏi nhất trong phòng tối ở Đông Nam Á khi đó, Ishizaki Jackson, cũng là biên tập viên, đi vào phòng tối và nhúng cuộn phim vào ống. Tôi có 8 cuộn, anh ấy bảo tôi khi tôi tới văn phòng, “Nicky, anh có gì nào?”. Tôi nói, “Tôi có nhưng thứ rất quan trọng”. Tất cả phim được xử lý trong khoảng 10 phút. Jackson nhìn mấy tẩm ảnh và hỏi, “Nicky, tại sao con bé lại không mặc quần áo?” Tôi nói rằng vì nó bị đốt bởi bom napalm. Anh ấy nghe và chụp âm bản, sau đó in ra 5 hay 7 tấm gì đó. Người biên tập lúc đó là Carl Robinson nói “Oh, không, tiếc quá. Tôi không nghĩ là chúng ta có thể dùng tấm ảnh này ở Mỹ”

Sau đó Horst Faas, biên tập viên ảnh của AP tại Sài Gòn, và Peter Arnett, phóng viên AP, quay lại sau bữa trưa. Horst nhìn tấm ảnh của tôi và hỏi, “Ảnh của ai đây?” Một biên tập nói, “Của Nicky” Ông ấy bảo tôi kể lại câu chuyện. Sau đó gào lên, “Tại sao nó còn năm đây? Gửi nó đi ngay!” Sau đó ông ấy nhìn tất cả film của tôi trên bàn sáng và lấy những cái ông ấy muốn. Bức ảnh sau đó rời Sài Gòn vào lúc 3 hay 4 giờ chiều gì đó. Nó tới Tokyo và từ đó được chuyển tới New York bằng cách gửi điện báo ảnh.

Các biên tập viên ở New York phản ứng thế nào với tấm ảnh của Kim Phúc, khi mà nó vẫn có hình ảnh khỏa thân? Chúng tôi nhận được một cuộc gọi từ New York thông báo rằng tấm ảnh của tôi thật đáng ngạc nhiên và đang được sử dụng rộng rãi trên toàn thế giới. Đây là một tin vô cùng giá trị, trường hợp này là đặc biệt và tấm ảnh được chấp nhận. Buổi sáng hôm sau vào lúc 7h30, tôi, Horst Faas và Peter Arnett đi Trảng Bàng. Vào lúc đó, quân đội Ngụy quyền vẫn chưa biết tôi là ai và ai đã chụp tấm ảnh đó, họ đang gặp rắc rối lớn. Quân đội Mỹ thắc mắc: “Tại sao các ông lại để phóng viên chụp được tấm ảnh đó?”

Tại sao họ lại ném bom ngôi làng?

Bên ngoài nhà của Kim Phúc có rất nhiều quân giải phóng và du kích. Khi cuộc ném bom kết thúc, họ tìm thấy xác người khắp nơi. Đó không phải là tai nạn. Đó là một vụ không kích có chủ đích. Trước khi ném bom, quân lính đã đánh dấu các mục tiêu gần tòa thánh Cao Đài bằng lựu đạn khói vàng

vietnam-nick-ut-40th-anniversary-napalm-03

Nick Ut và Phan Thanh Tâm, cậu bé bên trái trong tấm ảnh, tại một nhà hàng của anh Tâm năm 2014. Ảnh: Mark Edward Harris

Dân thường có được cảnh báo để rời khỏi ngôi làng không ?

Không một ai được chính thức thông báo, nhưng cuộc chiến bắt đầu trước đó 2 ngày, do đó mọi người nghĩ rằng dân chúng đã chạy hết rồi. Rất nhiều bom đã được thả xuống, nhưng đó là lần đầu tiên họ thả bom napalm

Tôi cũng từng bị thương trong cuộc chiến do đó tôi hiểu cảm giác của nạn nhân như thế nào. Tôi bị thương 3 lần. Lần đầu tiên, tôi bị mảnh rocket văng trúng tại Campuchia. Rồi tôi tới Trảng Bàng để tiếp tục câu chuyện của Kim Phúc 3 tháng sau đó và bị  thương bởi súng cối.  Lần thứ 3 lại là Campuchia. Rất nhiều phóng viên ảnh chiến tranh phải mang theo kỷ niệm của nó vĩnh viễn. Tôi vẫn còn 1 vết ngay chân.

[Ghi chú của Ed: Nick có 2 lần đối diện với cái chết. Anh ấy ở trong một cái xe chạy qua bãi mìn nhưng không có quả nào nổ cả, một lần nữa vào năm 1971 khi anh ấy được thay thế bởi một đồng nghiệp lên một chiếc trực thăng của Hải quân, và sau đó nó bị bắn hạ. Không ai sống sót trong vụ đấy.]

Kim Phúc cần một khoảng thời gian rất dài để hồi phục sau sự kiện ngày 8 tháng Sáu.

Kim phải ở trong bệnh viện gần một năm. Vài ngày sau tôi đưa cô ấy đến bệnh viện ở Củ Chi, họ chuyển cô đến bệnh viện Barsky ở Sài Gòn. Sau đó tôi đến thăm khi cô ấy quay về nhà. Ngôi nhà của gia đình cô đã bị phá hủy.

Tôi quay lại Trảng Bàng khá nhiều lần. Tâm, em trai Kim đứng ở bên trái của tấm ảnh. Cậu ấy chết khoảng 10 năm trước. Cậu ấy có 1 tiệm mỳ ở đó, bây giờ đang được người vợ quản lý. Tấm ảnh của tôi được treo ở đó. Anh chị em họ của Kim cũng ở trong tấm ảnh. Hồ Văn Bốn và Hồ Thị Tình, vẫn đang ở Trảng Bàng, họ có một cửa hiệu nhỏ và nhà hàng.

Tôi gặp lại Kim lần đầu sau chiến tranh vào năm 1989, tại Cuba, nơi cô ấy theo học ngành y. Bạn trai cô ấy –  Bùi Huy Toàn cũng ở đó. Anh ta là người Hải Phòng. Kim nói với tôi, “Chú Nick, cháu nghĩ là cháu sẽ cưới anh ấy nhưng cháu không nghĩ là bố cháu sẽ thích vì anh ấy là người Bắc.” Nhưng ông ấy lại rất quý cậu ta vì đã lo lắng cho Kim rất tốt. Khi Kim và Toàn cưới nhau ở Cuba, họ không có tiền, nhưng nhân dân Cuba và các Đại sứ quán đã cho họ tiền để đi tuần trăng mật. Họ đến Moscow năm 1992, và trên đường về, khi dừng đổ xăng ở Newfoundland, họ đã hỏi để ở lại tại Canada và được đồng ý. Sau đó họ tới Toronto và có 2 con trai. Cô ấy rất bận rộn và đi vòng quanh thế giới như là Đại sứ của Liên Hợp Quốc. Cô ấy vẫn phải chịu nhiều đau đớn. Sau khi tấm ảnh được công bố trên trang nhất nhiều tờ báo, các bác sỹ khắp nơi tình nguyện giúp cô ấy. Rất may là cô ấy đã được chụp ảnh. Nếu không có thể cô ấy đã chết.

Mark Edward Harris – Nguyễn An dịch

Link: http://www.vanityfair.com/news/2015/04/vietnam-war-napalm-girl-photo-today

Bài viết được đăng  dưới sự cho phép của tác giả